การสร้างฝายชะลอน้ำ (Check Dam) และฝายแกนดินซีเมนต์: ฟื้นฟูป่าต้นน้ำและเติมน้ำใต้ดิน
ฝายชะลอน้ำ (Check Dam) เป็นโครงสร้างขวางทางน้ำไหลในลำห้วยหรือร่องน้ำธรรมชาติ เพื่อลดความเร็วของกระแสน้ำ ดักเก็บตะกอนดิน และยืดเวลาให้น้ำซึมลงสู่ชั้นดิน
1. ประเภทของฝายชะลอน้ำ
- ฝายผสมผสาน (แบบชั่วคราว): ใช้วัสดุธรรมชาติในท้องถิ่น เช่น ไม้ไผ่ กิ่งไม้ และกระสอบทราย เหมาะสำหรับลำห้วยต้นน้ำขนาดเล็ก
- ฝายกึ่งถาวร (ฝายคอกหมู / ฝายหินทิ้ง): เรียงหินใหญ่เป็นรูปขั้นบันได เสริมด้วยตาข่ายลวดถัก (Gabion) มีความคงทนต่อแรงน้ำหลาก
- ฝายแกนดินซีเมนต์ (Soil-Cement Dam): นวัตกรรมใช้ดินในลำห้วยผสมปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ 5-8% บดอัดเป็นแกนเขื่อน แข็งแรงเทียบเท่าคอนกรีตแต่ต้นทุนต่ำกว่ามาก
2. หลักการเลือกจุดก่อสร้าง
- ก่อสร้างในจุดที่ร่องน้ำมีความกว้างไม่มากนัก และตลิ่งสองข้างมีความแข็งแรง
- ความสูงของสันฝายไม่ควรเกิน 1.0 - 1.5 เมตร เพื่อไม่ให้เกิดแรงดันน้ำมหาศาลจนฝายพังทลาย
- สร้างฝายแบบ ขั้นบันไดต่อเนื่องกัน ห่างกันช่วงละ 50-100 เมตร เพื่อช่วยกระจายแรงกระแทกของน้ำ
3. ผลกระทบเชิงบวกต่อสิ่งแวดล้อม
- น้ำที่กักเก็บไว้เหนือฝายจะซึมแผ่ออกทางด้านข้างลำห้วย ทำให้พื้นที่ป่าสองฝั่งคงความชุ่มชื้นเขียวขจีตลอดปี
- ยกระดับชั้นน้ำบาดาลในรัศมี 1-2 กิโลเมตร ช่วยให้บ่อบาดาลของเกษตรกรในละแวกใกล้เคียงมีน้ำใช้สม่ำเสมอ
